رئولوژی علمی است که رفتار تغییر شکل و جریان مواد را بررسی میکند. یعنی رابطهٔ بین تنش برشی و نرخ برش.
هیدرولیک بررسی میکند که چگونه جریان باعث ایجاد فشار میشود.
ویسکوزیته (گِرانروی) یعنی مقاومت یک ماده در برابر جاری شدن.
تنش برشی و نرخ برش
ویسکوزیته را میتوان اینطور تعریف کرد:
ویسکوزیته=تنش برشینرخ برش \text{ویسکوزیته} = \frac{\text{تنش برشی}}{\text{نرخ برش}} ویسکوزیته=نرخ برشتنش برشی
نرخ برش یعنی اینکه لایههای مختلف گل با چه سرعتی نسبت به هم حرکت میکنند.
در لولهٔ حفاری (قطر کم) نرخ برش زیادتر است.
در فضای حلقویِ چاه (قطر زیاد) نرخ برش کمتر است.
هر چه نرخ برش بیشتر باشد، تنش برشی هم بیشتر میشود.
در نتیجه:
فشار پمپ = مجموع تنشهای برشی در مسیر گردش گل
در جریان، لایهای از گل که به دیوارهٔ لوله چسبیده تقریباً حرکت نمیکند. لایههای داخلی سریعتر حرکت میکنند. اختلاف سرعت بین لایهها همان نرخ برش است.
تنش برشی (Shear Stress)
تنش برشی یعنی نیرویی که لازم است تا یک نرخ برش مشخص را در یک سیال حفظ کنیم.
در صنعت حفاری، واحد اندازهگیری آن پوند بر ۱۰۰ فوت مربع (lb/100 ft²) است.
ویسکوزیته ظاهری (Apparent Viscosity)
گاهی ویسکوزیته مؤثر را «ویسکوزیته ظاهری» نیز میگویند.
در گل حفاری، ویسکوزیته ظاهری را معمولاً به دو روش بیان میکنند:
عدد ویسکومتر در 300 دور (Θ300)
نصف عدد 600 دور (Θ600 / 2)
و با فرمول زیر نیز تعریف میشود:
AV = 300 × Θ / ω
که نتیجه بر حسب cP است.
ویسکوزیته پلاستیک (Plastic Viscosity – PV)
بهصورت زیر محاسبه میشود:
PV = Θ600 – Θ300
PV آن بخشی از مقاومت سیال در برابر جریان است که به دلیل اصطکاک مکانیکی ایجاد میشود.
موارد مؤثر بر PV:
مقدار جامدات در گل
اندازه ذرات
شکل ذرات
ویسکوزیته فاز مایع (آب، آب نمک، روغن)
پلیمرهای زنجیرهبلند (CMC، HEC، پلیپلاس و…)
نسبت روغن به آب در سیالات روغنی (O/W یا S/W)
نوع امولسیفایر
چرا افزایش PV اتفاق میافتد؟
اگر PV زیاد شود، معمولاً یکی از دلایل زیر وجود دارد:
افزایش درصد حجمی جامدات
ریزتر شدن ذرات
تغییر شکل ذرات (مثلاً تخت شدن بهجای کروی بودن)
شکستن ذرات و افزایش سطح تماس
ذراتی مثل بنتونایت و باریت عمدی به گل اضافه میشوند.
ولی کندههای حفاری مشکلسازند:
وارد گل میشوند
خرد و ریزتر میشوند
باعث افزایش PV و خرابی رئولوژی میشوند
سه روش اصلی کنترل